Tot de mooie vormen van samenleven horen schaken en kunst. Grootmeesters en amateurs kunnen prachtige partijen spelen, terwijl veel creatieve medemensen hun ideeën en inspiraties uiten in fraaie schilderijen, beelden en liedjes. Schaken en kunst hebben overeenkomsten en gaan samen in Copernicus Scholengemeenschap, waar op de laatste zaterdag van oktober bij de artistieke tekeningen en bijzondere filmposters – hangend op het studieplein – liefst zes schaakwedstrijden worden gespeeld. Met een passende finale. Abel Romkes rondt het duel Caïssa-Eenhoorn – Kennemer Combinatie 2 (6½-3½) af op spectaculaire wijze, die als kunststukje niet misstaat.

Een andere overeenkomst is Tjerk Zijlstra. In de week na de tweede KNSB-zaterdag stond een interview met de oud-Zaandammer in het Noordhollands Dagblad. Hij ‘schildert over schaak en schaakt als een schilder’, zoals in de bovenkop te lezen is. Tjerk is lid geweest van Het Witte Paard en had op 5 april 1977 een bondspartij in Het Kontaktcentrum in Hoorn, de toenmalige thuishaven van Caïssa. Als speler van het derde team hield hij Cees de Boorder, routinier van NHSB-tweedeklasser Caïssa 2, op remise.

De WK-tweekamp van 1972, tussen Boris Spassky en Bobby Fischer, inspireerde hem aan om schaakstellingen op een bijzondere manier te schilderen. De huidige Amersfoorter exposeerde een maand geleden in Het Weefhuis in Zaandijk, maar toen schrijver dezes informatie zocht over zijn schaakschilderijen bleek de expositie te zijn afgelopen. Een geslaagd alternatief was de aanschaf van zijn boeken ‘Schaakkuriosa in kleur’ (2008), Bezieling in het schaken’ (2020) en ‘Schaken in vogelvlucht’ (2023).

De verhalen in Tim Krabbés boeken ‘Schaakkuriosa’ en ‘Nieuwe schaakkuriosa’ brachten bij Tjerk Zijlstra beelden naar boven die hij omzette in schilderijen. Later leverde de samenwerking tussen de oud-schaker en verhalenschrijver Ronald Staal – ze inspireerden elkaar – prachtig magisch realisme op, met schaken in de hoofdrol. De schakende schilder of schilderende schaker, die in 2023 voor de toen 150-jarige Koninklijke Nederlandse Schaakbond de tentoonstelling ‘Schaakkunst en de kunst van het schaken’ samenstelde, kijkt op een bijzondere manier naar stellingen. Zwevende schaakborden, bijzondere landschappen met daarin mooi ingepast een schaakbord, vogels en vlinders boven en bij de stellingen, zijn stijl is herkenbaar, attractief en trekt de aandacht.

Dat laatste geldt tevens voor diagrammen. Kan schaken zelf kunst zijn? Mijn dagelijkse rondrit door het verleden en heden van de schaakhistorie leert van wel. In het archief van oud-NHSB-bestuurslid Jan Rot (in februari 2024 overleden) dat ik heb mogen overnemen, zitten flink wat kranteknipsels en een daarvan is de schaakrubriek van Paul Bierenbroodspot in het Noordhollands Dagblad van 22 april 1989. Het tweede diagram komt uit de partij Peter van den Brink – Oscar Lemmers, uit de vierde ronde van het NK voor de A-jeugd. Wit (destijds NHSB-kampioen en  talent van Purmerend, nu onze huidige clubgenoot) offert een loper, een paard en zijn dame voor een mataanval. De eerste gift is 49. Lxa5 en bij correct spel zal de matzet als 58^e zet worden uitgevoerd. Die ziet de zwartspeler na 54. Dxf1 aankomen en hij staakt daarop zijn verzet.

Na ruim 37 jaar zit de partij nog haarscherp in het hoofd van Peter. Hij valt deze zaterdagmiddag op het vlaggeschip in voor Nick Manshanden en vier dagen eerder heb ik hem aangeschoten op de clubavond met drie woorden. ,,Loperoffer, paardoffer, dame-offer.’’ ,,NK jeugd 1989, Oscar Lemmers’’, is binnen een seconde zijn reactie. Hij geeft aan dat op een bepaald moment de mogelijke offerreeks in de stelling zit, maar toch. Na 39. ... Ka6 zijn er ruwe contouren te zien, zoals meesterwerken met het schetsen van ideeën beginnen. Met vijftien ‘penseelstreken’ transformeert hij, toen als 16-jarige, een spectaculaire partij in kunst.

Niet alleen schilderen over schaken is kunst, ook schrijven over schaken. Dat hebben vooral Hein Donner en Hans Ree aangetoond. Zou ‘onze’ Arne Moll daar niet bij horen? Arne zit zo’n veertig jaar aan het schaakbord en heeft veel meegemaakt. Me dunkt, daar moet een opvolger van ‘Als schrijver moet je veel lijden’ en ‘In den eersten stoot pat’ – graag in hetzelfde (pocket)formaat – in zitten. Hij heeft zijn figuurlijke pen voor de website van Caïssa-Eenhoorn al enkele malen in de inkt gedoopt en zijn boek ‘The Center Game’ is uitnodigend door de theorie van het openingsspel en de algemene tekst.

De speler die in 1998 Garri Kasparov op remise heeft gehouden (jazeker!), levert zes jaar later dezelfde prestatie tegen... Daan Zult. Als tweedebordspeler van de Amsterdamse landelijke tweedeklasser Alteveer treft hij zijn huidige teamgenoot in de achtste ronde. De thuisploeg verliest met 2-6 van titelkandidaat HSV De Eenhoorn dat zijn punt achterstand op koploper Bloemendaalse SV niet kan wegwerken. Daar zit een verhaal aan vast. Het achttal uit Bloemendaal heeft van Nieuwendam verloren, maar de nederlaag wordt door de bond ongedaan gemaakt. Nieuwendam had een ongerechtigde schaker opgesteld en door de reglementaire uitslag (4-4) houdt Bloemendaalse SV zijn koppositie vast. Maar het zit De Eenhoorn niet tegen. Vianen/DVP, gehandhaafd in 1B, trekt zich als eersteklasser terug en de Hoornse topploeg mag als beste nummer 2 van de vier tweede klassen de opengevallen plaats innemen.

Het bedenken van clubnamen mag misschien eveneens kunst worden genoemd. Het makkelijkst is de vereniging naar de vestigingsplaats vernoemen of de eerste letter van stad of dorp in een afkorting (BSG, Bussums Schaakgenootschap) te gebruiken. D4, Gardé, KTV, PION (afkorting), Shah Mata, SMB, SOPSWEPS, De Stukkenjagers en Torenhoog verraden meer denkwerk en in vroeger jaren geldt dat voor namen als AEV, Degona, MEMO, De Schalmloper, ’t Schouwtje, De Variant, VVV en De Wolstad.

MEMO staat voor Max Euwe Morphy, waar Caïssa’s oud-clubkampioen Peter Holscher in de hoogste klasse van Nederland heeft gespeeld. De naam doet me denken aan de herfst- en winteravonden dat mijn vrouw (Margreet) en ik (Co) met vrienden regelmatig klaverjasten. Omdat ik – naar het scheen – het beste kon rekenen, werd ik gepromoveerd tot notulist van dienst. Op speciale notatieformulieren moesten alle punten (162 voor beide partijen samen) worden opgeschreven; niet de 16 als verkorte variant. Bovenaan moest je de naam van het team invullen en als wij samenspeelden, stond er steevast COMA. En zo af en toe lagen we, na een dramatisch rondje, inderdaad buiten westen.

Schaken en kunst. Clubgenoot en barman Ger Roos verrast me voor aanvang van de zes wedstrijden met een Italiaans boek, ‘Arte e gioco’, ‘Kunst en spel’. Daarin veel foto’s van middeleeuwse schilderijen met sportende en spelende mensen en het schaken ontbreekt niet. Op de oudste afbeelding staat overigens Nefertari, de lievelingsvrouw van farao Ramses II, centraal. Zij leefde van circa 1295 tot 1250 voor Christus en is aan zet op een schaakbord, maar speelt senet, de Egyptische voorloper van het schaken. Dat spel werd in die tijd als  bevrijdend voor de geest gezien. En is dat ruim drieduizend jaar later, net als kunst, nog steeds zo?

Bij Caïssa-Eenhoorn – Kennemer Combinatie 2 staat al snel een uitslag op het wedstrijdformulier. Arne Moll en Hicham Boulahfa hebben na amper een half uur het punt gedeeld. Voor de thuisploeg een goede start. Hicham is een van de zeven KC’ers met meesterklasse-ervaring, al zit daar bij de kersverse aanwinst Dinh Minh An een verhaal aan vast. In het eerste weekeinde van april hield hij in de slotronde van het Tapijtgigant/Open Alkmaars  Kampioenschap verrassend grootmeester Liam Vrolijk op remise en eindigde met Li Riemersma en Rick Lahaye op de gedeelde eerste plaats. De Vietnamese FIDE-meester zette zijn stuntwerk voort in de eerste ronde van de KNSB-competitie en dacht zijn meesterklassedebuut te vieren met een sensationele overwinning op Eelke de Boer (Groninger Combinatie). De naam van Dinh Minh kwam echter nog niet voor in de bondsadministratie en zijn zege werd omgezet in een reglementaire nederlaag.

Tegen Martijn Monteban maakt hij zijn debuut in het tweede team van de Haarlemse topclub. De in België studerende schaker is met een rating van 2346 de sterkste van Kennemer Combinatie 2 en treft met wit een zeer ervaren opponent. Martijn wordt warm noch koud van vier hogere cijfertjes en gaat van begin tot einde gelijkop met Dinh Minh. Zwart dringt na vijftien zetten op de damevleugel enigszins aan, maar aan beide kanten zijn de stellingen solide en het evenwicht wordt met remise bevestigd.

Mason Brouwer en Sven Winter gaan, met verwisselde kleuren, op herhaling. Medio augustus kreeg de partij in de derde ronde van het tiende Oscar Romero Open Hoorns geen winnaar, in Copernicus Scholengemeenschap wel. De Hoornaar heeft in het nog prille bondsseizoen tot twee keer toe de winst laten liggen en zal wellicht hebben gedacht: driemaal is scheepsrecht. Met een handige damemanoeuvre verovert hij de f2-pion en forceert een massale afruil, waarna met toren en paard voor beiden de materiële voorsprong nog steeds op het bord staat. Het mag gezegd, op professionele en kundige wijze bouwt Mason zijn positionele voordeel beetje bij beetje uit. Per zet komt er een computerpunt bij: van plus 3 na 26 zetten naar plus 31 na 47 zetten. Hij brengt Caïssa-Eenhoorn aan de leiding: 2-1.

Mooi is de invalbeurt van Peter van den Brink. Hij heeft op 22 april 2023 zijn laatste partij in het eerste gespeeld en werd daarna een puntenpakker voor Caïssa-Eenhoorn 2. Zijn schitterende winstpartij op Oscar Lemmers roept herinneringen op aan andere jeugd-NK’s (de Haskoning-toernooien) uit die tijd. De speelzaal huisvest vier wedstrijden en naast Caïssa-Eenhoorn – Kennemer Combinatie 2 staat een lange tafel voor Caïssa-Eenhoorn 2 – Max Euwe. Bij de koploper uit Enschede zitten Frank Kroeze en Dinand Postma in het team en aan de overzijde Mark van Ojik (tegen Frank) en Ron Deen, vier NK-gangers van beginjaren negentig. Vier man ook die na teleurstelling en succes nog altijd op niveau actief zijn.

Peter stuit op Tyro Bekedam, deelnemer aan het NK voor de A-jeugd in 2018 en van de lichting Casper Schoppen-Liam Vrolijk-Max Warmerdam, nu drie grootmeesters die toen geen kampioen werden. Aan datzelfde NK, in Assen, deed overigens ook Bas de Boer mee, deze middag zesdebordspeler van Caïssa-Eenhoorn. Peter (wit) trekt snel het initiatief naar zich toe. Er ontstaat op de damevleugel veel ruimte voor hem. De routinier uit Blokker verdubbelt tegen een voorzichtig spelende opponent zijn torens op de open c-lijn en slaat toe door zijn damepaard – het enige stuk dat nog geen aanvallende rol heeft – via het centrum naar g4 te laten springen. Het lokt de verzwakking 23. ... f6 uit. Vervolgens geeft Peter zijn toren (het enige stuk dat in 1989 niet werd geofferd) voor een loper en de enorme druk op de zevende rij biedt hem uitzicht op een mat in negen. Net als Oscar Lemmers laat Tyro die actie niet volledig uitvoeren.

Na goede resultaten aan het negende en zevende bord neemt David Verweij, deze competitie als basiskracht debutant, plaats aan het vijfde bord en zit tegenover Lennart Dek. De FIDE-meester van Kennemer Combinatie heeft 59 partijen in ’s lands hoogste klasse achter zijn naam staan en miste in de periode 2012-2022 slechts twee wedstrijden. Beide spelers handhaven de spanning lang; na 24 zetten is er nog niet geslagen. Op dat moment kijkt Lennart tegen een betere stelling aan. Hij heeft voor alle stukken veel meer velden tot zijn beschikking dan zwart. Als David probeert wat ruimte te scheppen op de koningsvleugel, beslist de KC’er de partij. Hij kan snel al het zware materiaal op de g-lijn posteren en als de Hoornse dame wordt ingesloten, staakt de CE’er zijn verzet.

Vrijwel gelijktijdig komt Bas de Boer remise overeen met Guido van Hesselingen. Er komt wat tekening in de strijd, als Bas een weinig actief paard verplaatst. Ineens voert zwart druk uit op de koningsvleugel, maar de Caïssa-Eenhoornaar blijft voorlopig op de been. Dat verandert als Guido het vizier op de andere flank richt. De witspeler verliest een pion en heeft enig geluk; zijn opponent mist na dameruil de sterkste voortzetting. Zwarts geïsoleerde d-pion vormt een probleem dat met een aanvallende loperzet (35. ... Le4) kan worden opgelost. Na een verdedigende loperzet (36. ... Le6) gaan beiden akkoord met een halfje.

Caïssa-Eenhoorn leidt met 3½-2½. Er is echter nog geen reden om de overige partijen zorgeloos te volgen. Zo moet Henk-Jan Visser hard werken om de vierde remise van de wedstrijd veilig te stellen. Jurriaan Boeren krijgt een dubbele vrijpion op de d-lijn en heeft winstkansen, maar de Haarlemse zwartspeler bedenkt een verkeerd plan en ziet die snel slinken. De kracht van een sterk loperpaar wordt door een ruil ingedamd en het eindspel gaat in met een grappige stelling: Jurriaan creëert ook op de b-lijn een dubbele vrijpion. Henk-Jan, met kwaliteitsvoorsprong, heeft zich dan al naar gelijkwaardigheid teruggeknokt en na het teruggeven van de kwaliteit is er geen vuiltje meer aan de lucht.

Daan Zult treft Joel Groenewoud, die een half jaar geleden een van de hoofdrolspelers was in een zinderend NK voor talenten tot en met 16 jaar. Zes jongeren eindigden op een gedeelde tweede plaats en moesten in totaal vijftien beslissingspartijen spelen om de zilveren medaille die recht gaf op deelname aan het Europees jeugdkampioenschap. De klassering ging naar Oscar Zecha.

De oudste van de twee Amsterdammers bouwt gaandeweg een iets betere stelling op. Wit heeft een dubbelpion op de b-lijn en een enigszins kwetsbare e-pion. Daan kan die veroveren, maar hij speelt het spectaculair ogende 22. ... Dxf5, resulterend in dameruil en een dubbelpion voor Joel op de f-lijn. Zwart houdt nog even de druk op de Kennemer stelling vast. Zijn opponent verdedigt goed en gaat zelfs met een pion meer een eindspel van toren met paard in. Het is nog even spannend of de witte pionnenmeerderheid op de koningsvleugel beslissend kan worden, maar de routinier van Caïssa-Eenhoorn heeft een dreigende d4-pion en vervelende paardschaakjes als wisselgeld en de jonge Amsterdammer kiest voor de zekerheid van remise.

Rond half vijf is de afloop onduidelijk, maar bij 4½-3½ klaart de lucht op voor de thuisploeg. Kopman Misha Dorokhin heeft na een moeizaam gevecht plotseling zicht op het volle bordpunt. Lorelei Cornelisse lijkt na goede remises tegen Selwin Keuning (Groninger Combinatie 2) en Cor Croese (Caïssa) lang op weg naar eenzelfde resultaat en verspeelt rond de 26^e zet de mogelijkheid op een halfje. De witspeelster heeft in het eerste deel van de partij met haar stukken een veel grotere activiteit, vooral zichtbaar na 18. Pa5. Het positionele overwicht is echter na 28. Lf2 verdwenen en dan is Misha er als de kippen bij om de rollen om te draaien. Alle dreigingen zijn ontmanteld en in een toreneindspel met een wit paard contra een zwarte loper verovert hij behendig een pion. Daarna is het een kwestie van aftellen. Zes zetten later ontbreekt serieus tegenspel en om kwart over vijf heeft Caïssa-Eenhoorn de wedstrijdwinst binnen.

Abel Romkes is in oktober de 2200-grens gepasseerd en verkeert daarmee bij de Hoornse vereniging in een select gezelschap. Hij krijgt meteen een niet alledaagse opening tegen zich. Zwartspeler Marcel Canoy stuurt met drie sprongen zijn damepaard naar g6. De Hoornaar wint vlot de h5-pion en komt veel beter te staan. Bijzonder is dat wat later op de andere flank structuren uit de ‘offerpartij’ van Peter van den Brink uit 1989 zichtbaar worden. Wordt schaken opnieuw kunst?

Na de korte rokade van wit verandert het spelbeeld. De KC-routinier geeft gas op de koningsvleugel en dat levert   na een loperoffer winnend spel op. Het spektakel is losgebarsten. Abel op zijn beurt offert de kwaliteit, al verlicht dat de problemen nauwelijks. Dat doet wel 39. ... Thf8, een zet van zijn opponent. Wit kan met het sterke 40. Pe4 reageren, na 39. .... Dh7 niet mogelijk. Even keert het evenwicht terug en de Caïssa-Eenhoornaar lijkt weer de controle te hebben. Het paardoffer 44. Pxb7 is echter niet goed, maar zwart kijkt nadrukkelijk naar zijn aanval via de g- en h-lijn (en zijn vrijpion op g3) en mist ... Th4, bedoeld om de toren weg te spelen ten faveure van ... Df2+. Na 44. ... Th2+ blijkt Abels offer de aanzet te geven tot de beslissing. Hij gaat na 49. Ka8 niet in op een remise-aanbod, terwijl hij over slechts drie minuten beschikt en Marcel een dik kwartier. Toch vereist de afronding nauwkeurigheid en dat pakt wit perfect aan. De oud-meesterklasser kan na 53. Pe5 de matsprong naar c6 niet verhinderen.

Met drie uit drie heeft Caïssa-Eenhoorn de score van vorig seizoen (en zelfs een half bordpunt meer), maar het zal voor de regerend vice-kampioen een hele kunst worden om de prestatie van 2025-2026 te evenaren.

Tenslotte nog een aantal foto's.