Er was een mailtje binnengekomen van een clubgenoot die berichtte dat ’s avonds Erik Scherder het in zijn documentaireserie over optimisme zou hebben over schaken. Twee dagen voor de achtste ronde van het Midzomertoernooi zond de EO het vierde deel, getiteld ‘Hoop’, uit. De hoogleraar neuropsychologie praatte daarin met Mustapha El Jarmouni die een aantal jaren geleden in de Indische Buurt in Amsterdam met een bijzonder schaakproject was begonnen. Hij heeft inmiddels ruim driehonderd kinderen de denksport geleerd, met een positief effect op hun karakter en op hun schoolprestaties.
De dame op h5 en het paard op e5 worden door pionnen belaagd. Toch staat wit (Bas Doodeman), aan zet, beter dan zwart (Peter van Waert).
Het lijkt er een beetje op dat het schaken een meer maatschappelijke rol gaat spelen in de samenleving. Naast de clubavonden, de kampioenschappen en de toernooien (waar het wedstrijdelement voorop staat) is het schaken een ontmoetingssport geworden. Mede door het project van Mustapha kwamen er in de hoofdstedelijke wijk culturele en sociale activiteiten als zingen en koken. Niet lang daarna vatte Jesús Medina Molina uit Vleuten het plan op om in alle stadsparken van Nederland schaaktafels te plaatsen. Zijn ‘Urban Chess’-initiatief heeft ertoe geleid dat er inmiddels bijna driehonderd staan; niet alleen in een groene omgeving. Het buitenschaken brengt jong en oud bij elkaar: om te schaken, om te praten.
In de tuin bij de bibliotheek in de Hoornse binnenstad ligt een schaakbord van vier bij vier meter. Binnen zijn er verschillende keren per jaar schaakactiviteiten voor kinderen. De bibliotheek in Enkhuizen heeft in samenwerking met KTV een schaakcafé en bij ontmoetingscentrum Het Streekpunt in Hoogkarspel werd vijf jaar geleden een buitenschaakbord officieel in gebruik genomen. En camping De Gouwe Stek in Bovenkarspel heeft een groepsaccommodatie met een schaakbord in de vloer van de gemeenschappelijke ruimte.
Het schaakbord in de tuin van de bibliotheek in de Hoornse binnenstad.
Het buitenschaakbord in Hoogkarspel tijdens de officiële opening door Michiel Pijl (rechts), de toenmalige burgemeester van Drechterland.
Schaken is een sport voor iedereen, maar vroeger werd het vooral beoefend door de ‘hogere stand’. Iemand die schaakte had aanzien en die positie van de schaaksport in de samenleving zag je terug in de media. Tot de jaren zestig kon je in heel veel landelijke – en in iets mindere mate regionale – kranten vrijwel dagelijks iets lezen over schaken. Schaakrubrieken, toernooiverslagen, clubwedstrijden, bondscompetities en bijzondere berichten. Met name die laatste categorie gaf aan waar de schaaksport in de maatschappij stond. Schaken stelde iets voor. Zo was er een bericht in de Alkmaarsche Courant over een dakloze die een winkelruit insloeg in de hoop gearresteerd te worden. In een politiecel zat hij immers droog en kreeg hij eten. Er gebeurde echter niets, maar toen hij in de etalage een schaakbord met stukken zag en dat meenam, werd hij snel wegens diefstal opgepakt.
Een ander voorbeeld staat in het Westfriesch Dagblad van zaterdag 11 september 1937 onder de kop ‘Een schaker die schaakmat werd gezet’. ,,Schaken is ’n sport of ’n spel dat steeds, ook na afloop van ’n match, onoplosbare problemen heeft. Zoo kwam de Alkmaarsche reiziger Pieter H. op 30 Augustus, na ’n prachtige overwinning bevochten op ’n zware tegenstander, uit de Alkmaarsche Muziektuin om zich per fiets huiswaarts te begeven. Echter waren zijn gedachten nog zoo bij het schaakspel, dat hij verzuimde zijn lantaarn ’n lichtgevend effect te bezorgen. Net op het moment dat hij zijn abuis ontdekte, werd hij door ’n agent van politie schaakmat gezet, wat hierop neerkomt dat hem ’n bon werd uitgereikt. Ter zitting bleek dat de moeilijkste schaakproblemen voor den reiziger een peulschilletje waren vergeleken bij het probleem hoe de gulden boete, welke hem opgelegd werd, betaald moest worden uit ’n beurs die de vliegende tering nabij is: de reiziger was n.l. zonder werk.’’
Na wat zoekwerk blijkt dat een combinatie van VVV (dat met ASG en 0-0-0 in 2006 opging in De Waagtoren) op dinsdag 30 augustus 1937 een vriendschappelijke wedstrijd speelde tegen De Pion (dat in 1963 de naam veranderde in Schaakvereniging Castricum). De Alkmaarders zegevierden met 12½-6½ en aan het vijfde bord won de enige Pieter H. in hun gezelschap. Zijn achternaam is bij mij bekend, zijn voornaam sinds het krantebericht ook.
Het Westfriesch Dagblad van 7 december 1937 heeft een verslag van een zitting van de politierechter, een dag eerder. Een van de verdachten was de jeugdige tuindersknecht Jan K. uit Venhuizen die het een en ander op zijn kerfstok had. ,,Dit deed de politierechter uitroepen: ’t ware voor jou beter, indien jij je meer toelegde op het edele schaakspel of ’n wetenschappelijk boek lezen in plaats van de Maurice Chevalier-handelwijze in je dorp.’’
Uit het Westfriesch Dagblad van 7 december 1937.
Uit de recente historie, het Noordhollands Dagblad van 26 september 2017, komt een verhaal over Castricummer Paul Rood. Hij was eind jaren zeventig een goede amateurwielrenner, kreeg echter verkeerde vrienden en belandde in de drugshandel. Hij werd op de veerboot tussen Denemarken en Zweden betrapt en moest in Zweden achttien maanden uitzitten. Na twee mislukte ontsnappingspogingen had de derde poging wel succes. ,,In een schaakbord hadden zijn broers achttien bladen van ijzerzagen verstopt.’’
Schrijver dezes heeft een paar honderd feuilletons en losse verhalen gevonden, waarin over schaken wordt geschreven. Bijvoorbeeld in de Enkhuizer Courant van vrijdag 18 juni 1897. Uit ‘De steenen gast’: ,,Hij kwam elken middag om vijf uur het koffiehuis binnen, las zijn couranten en ging om zes uur weer heen. Slechts somtijds gebeurde het dat hij langer bleef; dan keek hij, nadat hij de laatste courant had weggelegd, om zich heen en liep op den eersten den besten die hij eens had zien schaakspelen, toe met de woorden: ‘Partijtje schaak? Ik zoek een maat!’ Langer dan tot tien uur bleef hij echter in geen geval in het café.’’
Uit ‘De pleegzuster’, in de Nieuwe Hoornsche Courant van woensdag 21 december 1904: ,,’En mag ik nu het schaakspel halen?’ vroeg zij. ‘Ik wou liever daarover heden niet meer spreken… liever morgen. Of wil ik lezen, als het schaken u vermoeit?’ ‘Neen, toch niet; krijg het schaakbord maar; ik speel graag’.’’
Uit de Nieuwe Hoornsche Courant van 21 december 1904.
En tenslotte de Medemblikker Courant van zaterdag 17 januari 1914 met een hoofdstuk van het vervolgverhaal ‘Muiterij aan boord’: ,,De luitenant was de eenige man aan dek, toen ik aan boord kwam. ‘Ik ben den dokter’, begon ik, terwijl ik naar hem toeging, maar voor ik een enkel woord meer kon zeggen, vroeg hij brusk: ‘Kunt u schaken?’ ‘Ja, zoo wat’, antwoordde ik. ‘Dat doet me genoegen, ontzettend veel genoegen. Geef mij de hand, sir. De mariniers-luitenant houdt niet van dat spel; en hoe zouden we zoo’n lange en vervelende reis omkrijgen zonder schaken’?’’
Op allerlei manieren bleek in globaal de periode 1860-1960 dat schaken aanzien had en berichten en verhalen over schaken werden gelezen. Anno 2025 ligt dat heel anders, maar wellicht dat de maatschappelijke rol die de schaaksport op velerlei terreinen kan spelen, daar verandering in brengt.
Geen bijzondere berichten uit het Vereenigingsgebouw De Tuf, al staan er op de achtste woensdagavond van het Midzomertoernooi (bezocht door Mark van Ojik, FIDE-meester met Westfriese roots) wel bijzondere constructies in de buurt van het bord van Ed Hornick en Gerard Broersen. Het blijken speciale dartskasten te zijn, gemaakt door een broer van uitbater Danny. Komende zaterdag is er voor de tweede keer zomerdarten, ditmaal een single-toernooi. Als de laatste schaakpartij is afgelopen, worden de kasten geopend en komen er dartsborden te voorschijn. Biljarten, schaken, darts, het sfeervolle en historische gebouw in Bovenkarspel krijgt zo langzamerhand de allure van een sportcentrum.
Bijzondere constructies in de buurt van het bord van Ed Hornick (links) en Gerard Broersen.
Het zijn dartskasten die – geopend – klaar staan voor het zomerdarten van komende zaterdag.
Bijzonder is toch wel de prestatie van Renzo Snel tegen Dirk Mantel. In de langste partij van de avond houdt hij de routinier van Schaaklust op remise. De Andijker heeft in zijn lange schaakcarrière een grote staat van dienst opgebouwd en was op 9 juli j.l. verantwoordelijk voor de enige nederlaag van toernooifavoriet Peter van Waert. Peter heeft een rating van 1983, Dirk van 1814 en Renzo van 1560. De jonge Caïssa-Eenhoorn-speler bouwt met geduldig spel een goede stelling op. Er zijn twee grappige zetten. Met 20. Lh1 plaatst Renzo zijn witveldige loper op een hoekveld, met 38. La1 zijn zwartveldige. Toch is de stelling door de actievere opstelling van zijn stukken iets beter voor hem en in een spectaculaire eindfase wint wit een pion. Maar hij heeft veel tijd verbruikt en hoeft al niet meer te noteren. Met een grote voorsprong op de klok biedt Dirk bij 49. … Dd8 remise aan. Een sportief gebaar.
Dirk Mantel noteert 46. Tg1. Renzo Snel dreigt met zijn dame op g6 in te slaan, maar de Schaaklust-speler is aan zet.
Nog anderhalve zet te gaan. Dirk kan met zijn paard de pion op a2 nemen. Hij kiest voor 48. … Pd5 om na 49. h4 Dd8 sportief remise aan te bieden.
Voor Peter van Waert is het vanwege zijn hoge rating en de berekening aan de hand van de midzomerscore lastig om de top tien te halen, maar hij staat met nog vier ronden te gaan op de negende plaats. De ervaren speler van Caïssa-Eenhoorn neemt het op tegen Bas Doodeman die het Midzomertoernooi van 2014 op zijn naam schreef en daarnaast nog zeven toptienklasseringen heeft behaald. Bas is de vice-kampioen van Degoschalm/Revanche en kan nog wel eens verrassend voor de dag komen. Dat toont hij met zijn openingsspel tegen Peter aan. Met een gewaagde aanval op de koningsvleugel (na acht zetten worden de dame op h5 en een paard op e5 door pionnen belaagd; en toch staat wit beter) stelt hij de kennis van zijn opponent op de proef. Met 10. f5 kan Bas de druk vasthouden. Hij speelt echter Le2 en dat kost hem een stuk en de partij.
Het zit erop voor Peter van Waert (links) en Bas Doodeman. De witspeler luistert naar de uitleg van de Caïssa-Eenhoorn-routinier over het openingsspel.
Dat overkomt mij tegen Rik Slaman. De bekerwinnaar van Caïssa-Eenhoorn en schrijver deze hebben regelmatig tegenover elkaar gezeten en steeds in een andere omgeving. In 2010 tijdens het Westfries kampioenschap (als aanstaand clubkampioen van Torenhoog, ik vertegenwoordigde Caïssa), in het najaar van 2023 in de Drechterland Derby met Degoschalm/Revanche (waarin ik als gastspeler mee mocht doen) tegen Torenhoog, een maand later in de clubcompetitie van Caïssa-Eenhoorn en in mei 2025 tijdens het open kampioenschap van Drechterland. Nu dus het Midzomertoernooi. In de Draak kiest Rik voor de lange rokade, nadat zwart de korte variant heeft gespeeld. De witte pionnen op de koningsvleugel stormen naar voren, maar vooral de betere posities van Riks stukken beslissen de strijd. Vooral na 25. … Lxg6 denk ik mijn open verdediging redelijk onder controle te hebben, de computer geeft gewoon min 1 aan. Ik wil mijn e4-pion doorschuiven om voor de loper de diagonaal naar c2 te openen; er staat al een zwarte toren op c8. Het witte antwoord 26. Pc3 is logisch: De c-lijn wordt gesloten voor die toren. Maar er zit een voor mij verborgen tweede doel achter. De d-lijn valt open voor Riks toren op d1 die mijn dame op d7 aankijkt. De witspeler profiteert met 27. Dxe5+ optimaal van de penning. Na stukverlies is een triplepion leuk voor de foto, een schrale troostprijs.
Rik Slaman vindt een stelling met een triplepion ook wel vermakelijk.
En zo ziet die er van dichtbij uit. Wit staat overtuigend gewonnen.
Ed Hornick en Gerard Broersen hebben betere tijden gekend op het Midzomertoernooi. Zo is recorddeelnemer Ed liefst tien keer in de top tien geëindigd, met de derde plaats in 2016 als beste resultaat. Gerard werd in 2022 achtste, won het toernooi in 2023 en finishte vorig jaar als zevende. Hij heeft de afgelopen anderhalve maand vijf keer verloren, vaker dan in de laatste twee edities bij elkaar (viermaal verlies in twintig partijen). In de achtste ronde gebeurt er in het Torenhoog-Degoschalm/Revanche-duel van alles. Zo verzuimt Gerard – met zwart – om een vluchtveld te creëren voor zijn paard op e4 en dat verliest hij na 16. f3. Met handig spel snoept hij wel een paar pionnetjes mee, maar in een toreneindspel heeft Ed een loper als extra stuk en mag nog steeds aan de winst denken. Dat verandert als de Westwoudse routinier zijn pionnenovermacht op de koningsvleugel (vijf, inclusief een dubbelpion, tegen één) in beweging brengt, gesteund door de koning. Wit is niet bij machte die opmars een halt toe te roepen en kan er voor Gerard voor de eerste keer in het negentiende Midzomertoernooi een ‘1’ worden genoteerd.
Witspeler Ed Hornick is aan zet.
Gerard Broersen heeft met 34. … Txd4 een dameruil voltooid. Toch mag Ed in deze stelling nog aan de winst denken.
Achtste ronde (woensdag 23 juli): André van Leeuwen – Nico Reus 0-1 Harry de Best – Dion Brandt 1-0 Rik Slaman – Co Buysman 1-0 Bas Doodeman – Peter van Waert 0-1 André Mantel – Caspar Jinssen 1-0 Renzo Snel – Dirk Mantel ½-½ Jan Baars – Eugène Koomen 0-1 Hans Morsink – Siem Boon 0-1 Ed Hornick – Gerard Broersen 0-1 George Tadrous – Remco Bravenboer 1-0 Arnold van der Wolff – Ed Hoes ½-½ Boris de Best – Nizar Alayoubi 1-0 Jamal Zyat – Bert Spil 0-1 De stand: Jamal Zyat (Caïssa-Eenhoorn, 1731)...................... 21,90 5 1 2 Bert Spil (Caïssa-Eenhoorn, 1924)....................... 18,43 5 1 1 Ed Hoes (KTV, 1639)..................................... 18,09 3 4 0 Nizar Alayoubi (Caïssa-Eenhoorn, 1604).................. 17,96 4 2 2 Boris de Best (Caïssa-Eenhoorn, 1787)................... 16,69 4 2 1 George Tadrous (Degoschalm/Revanche, 1535).............. 14,45 4 0 2 Marc Norden (MSK, 1812)................................. 12,99 3 1 1 Jan Olthof (Schaaklust, 1710)........................... 12,82 2 2 0 Peter van Waert (Caïssa-Eenhoorn, 1983)................. 10,40 4 0 1 Rik Slaman (Caïssa-Eenhoorn + Schaaklust, 1832)......... 9,70 3 1 2 Nico Reus (Degoschalm/Revanche, 1512)................... 8,80 4 0 3 Arnold van der Wolff (Caïssa-Eenhoorn, 1738)............ 7,63 2 2 1 André Mantel (KTV, 1458)................................ 7,23 4 1 2 Harry de Best (Caïssa-Eenhoorn, 1515)................... 5,92 3 0 2 Bas Doodeman (Degoschalm/Revanche, 1698)................ 5,75 2 1 2 Remco Bravenboer (Caïssa-Eenhoorn, 1579)................ 4,32 4 1 3 Renzo Snel (Caïssa-Eenhoorn, 1560)...................... 4,22 3 2 3 Siem Boon (Degoschalm/Revanche, 1325)................... 4,69 3 1 4 Lode Broekman (MSK, 1685)............................... 3,44 0 6 0 Jordi van Alst (Caïssa-Eenhoorn, 1500).................. 3,73 3 0 2 Eugène Koomen (KTV, 1796)............................... 2,83 4 0 4 Stef de Wit (Torenhoog, 1449)........................... 2,01 4 0 3 Jim Wittebol (1811)..................................... 1,82 1 0 1 Co Buysman (Caïssa-Eenhoorn, 1731)...................... 1,42 2 3 3 Eline Kuin (Schaaklust, 1114)........................... 0,41 1 0 5 Caspar Jinssen (Torenhoog, 1228)........................ -0,77 2 0 6 André van Leeuwen (Degoschalm/Revanche, 1359)........... -1,21 2 2 3 Dion Brandt (Degoschalm/Revanche, 1510)................. -1,32 3 1 3 Dirk Mantel (Schaaklust, 1814).......................... -2,91 3 1 4 Serge Kramer (WSC De Pion, 1782)........................ -3,69 1 1 2 Nico Weel (Schaaklust, 1825)............................ -7,73 0 0 2 Jan Baars (huisschaker, 1732)........................... -8,69 1 0 3 Henri Stouten (KTV, 1731)............................... -12,80 0 2 3 Gerard Broersen (Degoschalm/Revanche, 1741)............. -18,94 1 0 5 Ed Hornick (Torenhoog, 1664)............................ -20,44 1 1 5 Hans Morsink (huisschaker, 1511)........................ -26,73 0 1 5 De midzomerscore, bepalend voor de ranglijst, wordt via een speciale formule en aan de hand van de ratings berekend. Zo verliest Co Buysman door zijn nederlaag 4,28 en wint Rik Slaman 5,28 punten.